Khi King's Indian từ chối học thuộc: 9...a5 và cuộc chiến chống lưỡi lê Bayonet

Trên góc bàn làm việc của tôi ở Đà Nẵng có một mảnh giấy nhớ đã ngả màu, trên đó tôi viết vỏn vẹn bốn ký tự: 9...a5. Tôi dán nó ở đó từ mùa thu năm ngoái, sau một đêm ngồi xem lại ván cờ của hai kỳ thủ mà đến giờ tôi không còn nhớ nổi tên. Điều tôi nhớ không phải là kết quả. Điều tôi nhớ là cảm giác bàn cờ đột nhiên im lặng.

Không có những đợt trao đổi quân dồn dập. Không có đòn phối hợp nào buộc đối phương phải phản ứng trong ba nước. Chỉ có một cánh quân lặng lẽ bước sang cột a, như thể người cầm quân Đen vừa tuyên bố rằng anh ta sẽ không chơi theo kịch bản mà người khác đã viết sẵn. Nhiều tháng sau, khi một đĩa DVD hướng dẫn khai cuộc đến tay tôi với lời hứa về một phương thuốc giải cho Bayonet Attack, tôi nhận ra mảnh giấy nhớ kia không còn là chuyện riêng của một ván cờ. Nó là một tuyên ngôn nhỏ, được đóng gói cẩn thận rồi đem bán cho những người chơi cờ không muốn trở thành cỗ máy ghi nhớ.

Cần dựng lại bối cảnh cho những ai chưa từng ngồi trước thế trận này. Phòng thủ Ấn Độ của Vua là một trong những hệ thống kỳ lạ nhất của cờ vua hiện đại. Quân Đen chủ động nhường trung tâm ngay từ những nước đầu, để rồi sau đó quay lại đánh chiếm nó bằng ...d6 và ...e5. Đó là một canh bạc về thời gian: chịu đựng không gian chật hẹp trong hai mươi nước đầu, đổi lấy một trung cuộc đầy sóng gió.

Biến thể Mar del Plata là phiên bản sắc bén nhất của hệ thống ấy. Khi cả hai bên nhập thành, quân Đen tung ...Nc6 và ...e5, quân Trắng đẩy d5 chốt lại trung tâm, và bàn cờ chia thành hai chiến trường rõ rệt: Trắng đánh vào cánh hậu, Đen đánh vào cánh vua. Trong nhiều thập niên, đây là một trong những mặt trận được phân tích kỹ lưỡng nhất của cờ vua đỉnh cao, với những biến đã được mổ xẻ tới nước thứ ba mươi.

Rồi đến lượt Bayonet Attack. Nước 9.b4 của quân Trắng, đẩy tốt cánh hậu lên tấn công trước khi hoàn tất phát triển, trở thành câu trả lời thời thượng cho bài toán Mar del Plata. Ý tưởng của Trắng rất thực dụng: thay vì chờ đợi, họ giành không gian ngay lập tức, chuẩn bị một cuộc tấn công cánh hậu trước khi Đen kịp khép kín thế trận. Với người cầm quân Đen, Bayonet là một cơn đau đầu có hệ thống.

Nước đáp trả chính thống, được coi là nước chính trong hầu hết sách lý thuyết, là 9...Nh5. Quân Mã nhảy lên vành đai, chuẩn bị ...f5 và ...Nf4, mở màn cho cuộc phản công cánh vua. Sau 9...Nh5, thế trận trở nên cực kỳ sắc bén, với những biến đã được phân tích đến nước hai mươi lăm, ba mươi. Đó là lãnh địa của những người ghi nhớ.

Và đây là nơi câu chuyện trở nên thú vị. Sản phẩm mà tôi đang nói tới không bán 9...Nh5. Nó bán 9...a5.

Điểm mấu chốt nằm ở chỗ: 9...a5 không phải một phát minh mới. Nó là một lựa chọn triết học. Nước cờ này không cố chứng minh quân Đen ưu thế; nó chỉ cố kéo trận đấu ra khỏi căn phòng mà quân Trắng đã trang bị sẵn điều hòa.

Hãy nhìn vào bản chất kỹ thuật. Sau 9.b4, quân Trắng vừa đẩy tốt b lên tấn công. Nước 9...a5 của Đen đặt câu hỏi ngược lại: còn ngươi, ngươi định làm gì với cấu trúc tốt này? Nếu Trắng đẩy bxa5, Đen đáp ...Rxa5 và cột a mở ra, cánh hậu mất cân bằng theo hướng có lợi cho Đen. Nếu Trắng giữ nguyên, Đen tiếp tục với ...Ne8 và ...f5, trì hoãn quyết định, giữ thế trận mềm dẻo. Nước 9...a5 không giải quyết căn nguyên vấn đề; nó chỉ thay đổi câu hỏi.

Sự khác biệt so với 9...Nh5 nằm ở nhịp độ. 9...Nh5 buộc cuộc chơi phải diễn ra: quân Mã lao lên, quân Trắng phải tính toán ngay, thế trận mở ra, và máy tính trở lại làm trọng tài. Nó đòi hỏi sự ghi nhớ chính xác đến từng nước. Còn 9...a5 làm chậm cuộc chơi: quân Đen lùi một bước về thời gian nhưng giành lại quyền chọn kịch bản. Nó đòi hỏi hiểu biết về cấu trúc tốt hơn là trí nhớ về chuỗi nước.

Nếu ai đó hỏi tôi nước nào tốt hơn về mặt khách quan, tôi sẽ thành thật: dữ liệu không cho câu trả lời rõ ràng. Lý thuyết hiện đại nhìn chung vẫn đặt 9...Nh5 ở vị trí chính, còn 9...a5 được xem như một biến phụ đáng kính. Nhưng câu hỏi nước nào tốt hơn không phải là câu hỏi mà sản phẩm này muốn trả lời. Nó muốn trả lời một câu hỏi khác: nước nào dễ chơi hơn cho một người không có ba tiếng đồng hồ mỗi tối để ngồi trước cơ sở dữ liệu?

Ở đây tôi phải công nhận một điều với tư cách người quan sát. Giá trị thật của một khai cuộc không nằm ở việc nó mạnh đến đâu khi hai bên chơi hoàn hảo, mà ở việc nó khiến đối thủ phải suy nghĩ trong bao lâu khi cả hai đều là người.

Tôi đã dành hơn bốn mươi năm theo dõi cờ vua, từ những ngày còn đứng sau sân khấu của một giải đấu nhỏ ở Ấn Độ cho đến những buổi bình luận trực tiếp trước màn hình ở Việt Nam. Trong suốt thời gian đó, tôi học được một điều mà các bảng biểu không bao giờ dạy. Phần lớn ván đấu ở cấp câu lạc bộ, và cả ở cấp kiện tướng, không được quyết định bởi nước cờ hay nhất, mà bởi nước cờ khiến đối phương mất phương hướng.

Đó là lý do 9...a5 có sức hấp dẫn. Nó không phải cây búa. Nó là một cái gai nhỏ. Trong cờ vua, cái gai thường hiệu quả hơn cây búa, bởi cây búa khiến đối phương cảnh giác, còn cái gai khiến họ bối rối.

Nhìn vào cấu trúc tốt sau 9...a5, tôi thấy một điểm ít người nói tới: quân Đen không vội vàng khép kín cánh vua. Trong khi 9...Nh5 đẩy nhanh nhịp độ, 9...a5 giữ cho cánh vua chưa được định hình. Điều đó nghĩa là quân Trắng không biết nên tấn công vào đâu. Họ đã chuẩn bị cho một cuộc đua, nhưng Đen từ chối chạy. Trong một cuộc đua mà một bên từ chối xuất phát, người chuẩn bị tốt nhất cho cuộc đua lại chính là người bối rối nhất.

Tôi nhớ một buổi tối ở Đài Phát thanh Đà Nẵng, khi tôi ngồi bình luận một ván đấu mà quân Đen đã chọn 9...a5. Những người trẻ trong phòng thu, quen với việc mở cơ sở dữ liệu để tra cứu, tỏ ra lúng túng. Họ không tìm thấy chuỗi nước quen thuộc. Họ hỏi tôi: thế trận này đi về đâu? Tôi trả lời rằng nó không đi về đâu cả, và chính điều đó mới là vấn đề. Cờ vua hiện đại đã trở thành một môn thể thao của những con đường đã được vẽ sẵn. Khi một người chơi quyết định gấp bản đồ lại, anh ta buộc người kia phải đi mà không có đường.

Đến đây tôi phải nói điều tôi tin là quan trọng nhất.

Lời quảng cáo của sản phẩm này dựa trên một luận điểm cũ: rằng máy tính thường không biết xử lý những thế trận chiến lược phức tạp. Tôi đã đọc câu này nhiều lần, và mỗi lần đọc, tôi lại thấy nó lỗi thời. Trước thời đại của các động cơ mạng nơ-ron, luận điểm ấy còn có chút cơ sở. Ngày nay, các động cơ hàng đầu xử lý những thế trận chiến lược dài hạn của King's Indian tốt hơn nhiều so với hàm ý của câu quảng cáo. Bán một ý tưởng chống máy tính bằng một lập luận mà máy tính đã vượt qua từ lâu là một món hàng đã hết hạn sử dụng.

Nhưng đây mới là phần phản trực giác. Sự lỗi thời của luận điểm không làm cho sản phẩm trở nên vô dụng. Nó chỉ làm cho lời quảng cáo trở lại đúng vị trí của nó: một lời quảng cáo.

Vấn đề thật của 9...a5 không phải là máy tính có hiểu nó hay không. Vấn đề thật là: cơ sở dữ liệu đã có nó, và vì vậy đối thủ chuẩn bị kỹ có thể có câu trả lời sẵn. Bất kỳ phương thuốc giải nào được in ra và bán cho công chúng đều ngừng là bí mật vào đúng ngày nó được xuất bản. Một biến phụ đáng kính như 9...a5 không đánh bại được người đã nghiên cứu nó. Nó chỉ đánh bại được người chưa từng gặp nó.

Vậy sản phẩm này thực sự bán cái gì? Nó không bán một chiến thắng. Nó bán một khoảng thời gian. Khoảng thời gian mà đối thủ của bạn cần để nhận ra bạn đang làm gì. Và khoảng thời gian ấy, trong cờ vua cấp câu lạc bộ, thường đáng giá hơn vài chục điểm Elo.

Có một nghịch lý khác mà tôi muốn gọi tên. Sản phẩm được chào mời cho những người chơi thích tự suy nghĩ, không phải những người học thuộc lòng. Nhưng để chơi 9...a5 ở mức độ tử tế, bạn vẫn phải học một chuỗi nước, có điều chuỗi ấy ngắn hơn và mềm dẻo hơn. Đây là một lời chào hàng dựa trên bản sắc, chứ không dựa trên kỹ thuật. Nó đánh vào hình ảnh mà người chơi cờ muốn có về chính mình. Tôi hiểu điều đó, vì chính tôi cũng từng muốn là người như vậy.

Trong làng xuất bản khai cuộc, đây không phải câu chuyện mới. Mỗi năm có hàng trăm sản phẩm dạy mở đầu ra đời, phần lớn trong số đó là những chuỗi nước đã có sẵn trong cơ sở dữ liệu miễn phí, được tái đóng gói với một lớp kể chuyện. Người mua không trả tiền cho những nước cờ. Họ trả tiền cho cấu trúc, cho sự dẫn dắt, cho cảm giác rằng có ai đó đã đi trước và dọn đường cho họ. Bởi cờ vua, ở một tầng sâu nào đó, không phải trò chơi của thông tin. Nó là trò chơi của nỗi sợ bị bỏ rơi một mình giữa thế trận.

Ở Việt Nam, nơi tôi chọn sống và làm việc, câu chuyện này có một sắc thái riêng. Những kỳ thủ trẻ của chúng ta lớn lên cùng máy tính. Họ có thể tra cứu mọi biến của King's Indian chỉ trong vài giây. Nhưng điều đó không khiến họ trở nên bất khả chiến bại. Nó chỉ khiến họ phụ thuộc vào việc đối thủ chơi đúng những gì đã được ghi lại. Khi một ai đó đưa ra 9...a5, một nước cờ mà máy tính đánh giá ổn nhưng hiếm xuất hiện trong các ván đấu đỉnh cao, cái bản đồ quen thuộc của họ đột nhiên thiếu mất vài mảnh.

Đó là giá trị thật của sản phẩm này, và cũng là giới hạn thật của nó. Nó hữu ích với những người chưa chuẩn bị. Nó vô hại với những người đã chuẩn bị. Và nó không nói với ai rằng nó chỉ hữu ích trong một khoảng thời gian nhất định, bởi vì một khi nó trở nên phổ biến, nó sẽ ngừng hữu ích.

Có một điều tôi luôn khuyên những người trẻ đến hỏi tôi về việc mua các sản phẩm khai cuộc. Trước khi trả tiền, hãy đòi xem ba thứ: tên tác giả và thành tích của họ trong hệ thống này, một vài biến mẫu có đánh giá của động cơ, và một ván đấu thực tế mà tác giả đã chơi chính biến ấy. Nếu một sản phẩm không cung cấp được cả ba, bạn đang mua một niềm tin, không phải một vũ khí. Niềm tin cũng có giá trị của nó, nhưng bạn nên biết mình đang trả tiền cho cái gì.

Tôi tự hỏi điều gì sẽ xảy ra với 9...a5 trong vài năm tới. Nếu nó xuất hiện trong các ván đấu cổ điển ở cấp 2700, nó sẽ có cơ hội trở thành một phần thường trực của lý thuyết, và khoảng thời gian mà nó mua được sẽ ngắn lại. Nếu nó chỉ quanh quẩn ở các giải câu lạc bộ, nó sẽ sống mãi như một vũ khí nhỏ, một cái gai mà người ta học để rồi lại quên. Cả hai kịch bản đều không phải là bi kịch. Cả hai đều là cờ vua đang tự điều chỉnh.

Điều tôi muốn để lại không phải là một đánh giá về một đĩa DVD cụ thể. Điều tôi muốn để lại là một nhận xét về cách chúng ta đọc quảng cáo khai cuộc: sản phẩm không nói dối khi nó hứa giúp bạn chơi dễ hơn. Nó chỉ không nói rằng sự dễ dàng ấy có thời hạn.

Có một buổi sáng, tôi xé mảnh giấy nhớ 9...a5 khỏi bàn làm việc và dán nó vào một cuốn sổ. Tôi không làm điều đó vì nước cờ ấy đã hết giá trị. Tôi làm điều đó vì tôi nhận ra nó không còn là của riêng tôi nữa. Một khi một nước cờ được đóng gói và bán, nó thuộc về tất cả những người đã mua nó, và nó sẽ sớm thuộc về tất cả những người phải chống lại nó.

Tôi tưởng mình bị đẩy ra khỏi bàn cờ sau ngày rời tòa soạn. Hóa ra bàn cờ đưa tôi vào sâu trong chính mình. Sự im lặng trên bàn cờ không phải khoảng trống. Nó là một nước đi chưa được viết ra, và đôi khi, đó chính là nước đi khiến đối thủ phải suy nghĩ lâu nhất.