Băng thứ ba và giới hạn của cảm hứng: bài toán hình học của billiards Việt Nam

Bi cái chạm băng dài, bật sang băng ngắn, rồi quay về băng dài lần thứ ba trước khi chạm bi đỏ. Cả hành trình chưa dài tới ba mét, nhưng trong đó có ba lần đổi hướng, hai điểm tiếp xúc và một dung sai nhỏ hơn đường kính viên bi. Trên bàn carom không có lỗ nào tha thứ cho sai số hai milimét. Băng cao su chỉ trả lại đúng phần năng lượng mà người chơi gửi vào, cộng thêm một lượng ma sát không ai kiểm soát nổi.

Tôi ngồi ở khán đài một kỳ World Cup ba băng tổ chức tại Thành phố Hồ Chí Minh, và thứ khiến tôi chú ý không phải cú đánh quyết định, mà là cách khán giả xung quanh đọc nó. Người ngồi cạnh tôi, một tay cơ phong trào, gật gù: "Cảm giác tốt." Anh ấy không nói sai. Nhưng trong hai giờ trước đó, tay cơ trên bàn đã ba lần đi khảo sát mặt băng, hai lần lau bi, và một lần đổi đầu cơ. Những việc ấy không nằm trong hai chữ "cảm giác".

Tôi không xem trận đấu để giải trí; tôi xem để tìm thời điểm sơ đồ bắt đầu sụp đổ. Ở bi-a, "sơ đồ" là đường đi của bi cái, và nó sụp đổ ở một điểm rất cụ thể: nút bàn thứ hai.

Billiards Việt Nam không thiếu người chơi. Nó thiếu một hệ thống ghi chép. Trong hơn hai mươi năm theo dõi các giải quốc tế có tay cơ Việt Nam góp mặt, tôi nhận ra một quy luật lặp lại: người Việt thắng bằng số giờ trên bàn, và thua ở những thứ đo đếm được.

Ba lớp chồng lên nhau trong câu chuyện này. Lớp nền là cấu trúc môn. Carom chơi trên bàn không lỗ, kích thước 2,84 x 1,42 mét, bi đường kính 61,5 milimét, người chơi ghi điểm bằng cách đưa bi cái chạm lần lượt cả hai bi còn lại. Pool chơi trên bàn 9 feet, có sáu lỗ, bi 57,15 milimét, thắng bằng số ván. Hai nhánh chia sẻ đúng một kỹ năng nền là kiểm soát bi cái, và khác nhau gần như hoàn toàn ở phần còn lại.

Lớp kế tiếp là hệ thống giải đấu. UMB (Union Mondiale de Billard) quản lý các kỳ World Cup ba băng, và Thành phố Hồ Chí Minh từng là điểm dừng quen thuộc trong hệ thống đó. Về phía pool, Matchroom đưa Hanoi Open vào chuỗi sự kiện của họ, khiến Việt Nam trở thành một trong số ít quốc gia châu Á có sân khấu quốc tế ở cả hai nhánh.

Lớp cuối là con người. Trần Quyết Chiến, Nguyễn Đức Anh Chiến, Mã Minh Cẩm thuộc thế hệ đặt nền cho carom Việt Nam ở đấu trường quốc tế. Dương Quốc Hoàng, Nguyễn Phúc Long, Đỗ Thế Kiên thuộc nhóm pool. Bao Phương Vinh đại diện cho lớp kế tiếp, trẻ hơn, lớn lên đúng lúc cả hai nhánh đều có giải quốc tế tổ chức ngay trên sân nhà.

Giữa mùa bóng trống, dữ liệu không ồn ào, nhưng lại nói rõ nhất. Khoảng thời gian không có giải lớn là lúc tôi đọc lại biên bản các trận đã qua, và điều đáng chú ý ở bi-a Việt Nam không nằm ở số danh hiệu. Nó nằm ở khoảng cách giữa kỹ năng thực tế và khả năng mô tả kỹ năng đó.

Trên băng dài của một bàn carom có bảy nút, trên băng ngắn có ba nút. Người chơi dùng chúng như một hệ tọa độ. Cách tính phổ biến nhất là cộng số nút ở điểm xuất phát với số nút ở điểm đích, rồi trừ đi một hằng số phụ thuộc vào tốc độ và loại ép phê. Kết quả cho ra điểm chạm cần nhắm trên băng. Đây là hình học thuần túy, và nó có một đặc điểm khiến bi-a khác mọi môn thể thao đồng đội: sai số không bị triệt tiêu bởi đồng đội, không được bù đắp bởi một pha cứu bóng, không tan biến trong một hệ thống phòng ngự.

Điểm mấu chốt là hệ thống chỉ đúng khi ba biến số đầu vào đúng: tốc độ, ép phê, và điều kiện băng. Ba biến ấy không độc lập với nhau. Tăng tốc độ thì băng trả lực mạnh hơn, góc bật mở hơn, và hằng số trong phép tính phải đổi theo. Thêm ép phê thì đường bi cái uốn cong trên đoạn đầu, rồi bật khác đi ở băng kế tiếp. Mỗi thay đổi ở biến này kéo theo một hiệu chỉnh ở biến khác.

Đây là lý do tôi luôn nói với các tay cơ trẻ rằng họ không đánh một cú, họ đánh ba cú trong cùng một nhịp. Cú thứ nhất là đường bi trước khi chạm băng. Cú thứ hai là đường bật sau băng. Cú thứ ba là đường lăn cuối về phía bi đích. Ba đường này nối liền thành một quỹ đạo, và người chơi chỉ kiểm soát được điểm nối giữa chúng bằng kinh nghiệm.

Độ dày của tiếp xúc là biến thứ hai, và nó bị đánh giá thấp nhất. Trong three-cushion, luật buộc bi cái phải chạm tối thiểu ba băng trước khi tiếp xúc bi thứ hai, nên phần lớn cú đánh là tiếp xúc mỏng. Đánh mỏng nghĩa là phần lớn động năng được truyền vào đường lăn của bi cái chứ không vào bi đích. Bi đỏ đi chậm, ngắn, và nằm phụ thuộc hoàn toàn vào một tiếp xúc có biên độ sai số rất hẹp.

Tôi từng dành một buổi tối ở câu lạc bộ tại Nha Trang để đo lại việc này bằng mắt. Cùng một thế bi, cùng một góc, tay cơ đánh năm lần. Ba lần đánh dày hơn, bi cái đi ngắn và về sai vị trí. Hai lần đánh mỏng hơn, bi đỏ lăn đúng hướng nhưng bi cái chạm băng thứ tư và tự đẩy mình vào thế khó cho lượt sau. Không có lần nào cho ra cùng một kết quả hoàn hảo. Sự ổn định trong ba băng không phải là đánh đúng một lần, mà là phân bố sai số hẹp trong hàng trăm lần.

Ép phê là biến thứ ba. Ép phê thuận làm đường bi cái mở ra sau khi chạm băng; ép phê nghịch làm nó khép lại. Với bi đích nằm sát băng, chênh lệch giữa hai lựa chọn này có thể lên tới hai nút bàn ở điểm dừng cuối. Với bi đích nằm giữa bàn, chênh lệch nhỏ hơn nhưng lại ảnh hưởng đến vị trí bi cái cho lượt kế tiếp. Đây là chỗ người chơi phải quyết định đánh cho hiện tại hay đánh cho tương lai.

Một hệ thống chiến thuật chỉ đáng tin khi tôi tìm được lỗ hổng của nó. Lỗ hổng của hệ thống nút bàn nằm ở độ ẩm. Mặt nỉ hút ẩm, ma sát tăng, bi cái lăn chậm hơn khoảng vài phần trăm ở cùng một lực đẩy. Băng cao su cũng đổi tính đàn hồi theo nhiệt độ và tuổi. Ở Thành phố Hồ Chí Minh và Nha Trang, độ ẩm trung bình nhiều tháng trong năm vượt 75%, và điều đó nghĩa là mọi bảng hằng số in trong sách đều phải hiệu chỉnh tại chỗ.

Đây chính là lợi thế sân nhà thật sự của bi-a Việt Nam, và nó không nằm ở khán giả. Tay cơ chủ nhà đã dành hàng nghìn giờ trên mặt băng ẩm ấy. Họ học được rằng ở điều kiện này, lực đẩy cần mạnh hơn khoảng một phần nhỏ, ép phê cần nhẹ hơn, và điểm chạm nên lùi về phía sau nút một khoảng rất nhỏ. Không ai viết điều này thành tài liệu. Nó được truyền bằng thị phạm.

Đó cũng là giới hạn. Khi thi đấu xa nhà, tay cơ Việt Nam bước vào môi trường băng khô hơn, bi lăn nhanh hơn, và toàn bộ phần hiệu chỉnh quen thuộc trở thành nhiễu. Tôi đã xem nhiều trận ở châu Âu nơi cùng một tay cơ đánh ra hai bộ số hoàn toàn khác nhau: bình quân trên 1,2 ở nhà và tụt dưới 1,0 khi đi xa. Phần chênh lệch ấy không phải tâm lý. Nó là vật lý.

Sơ đồ in trên giấy chỉ là tàn dư của mọi quyết định đã xảy ra trên bàn. Bảng tính đường cho bạn điểm chạm lý thuyết, nhưng quyết định thật diễn ra ở ba thời điểm: chọn loại ép phê, chọn tốc độ, và chọn độ dày. Ba lựa chọn này được thực hiện trong khoảng vài giây, dưới áp lực đồng hồ, và kết quả chỉ hiện ra sau khi bi đã dừng.

Ở bida lỗ, mọi thứ đảo ngược. Sáu lỗ tha thứ cho sai số đường đi, nhưng không tha thứ cho sai số vị trí. Bạn có thể đánh bi vào lỗ bằng một quỹ đạo sai lệch, miễn là bi rơi. Nhưng nếu bi cái dừng sai một gang tay, lượt kế tiếp của bạn biến thành một cú an toàn, và cú an toàn trong pool là một môn riêng. Kiểm soát bi cái mà bạn học được ở carom chuyển sang pool rất tốt. Đọc rack thì không chuyển được. Cú phá thì không chuyển được. Và khả năng chấp nhận đánh một cú không ghi điểm để giành thế trận là thứ đòi hỏi một tư duy khác hẳn.

Trong pool, tôi thường đo bằng ba chỉ số: tỷ lệ phá có bi vào lỗ, tỷ lệ kết thúc ván ngay sau cú phá, và tỷ lệ thắng ở những ván mà đối thủ đã phá. Ba chỉ số này nói nhiều hơn số trận thắng. Một tay cơ thắng 60% số trận nhưng chỉ kết thúc được 15% số ván sau cú phá của mình thì đang sống bằng sai số của đối thủ, không bằng năng lực của bản thân.

Ở carom, chỉ số cốt lõi là bình quân, tức số điểm ghi được trên mỗi lượt vào bàn. Bình quân phản ánh cả khả năng ghi điểm lẫn khả năng kiểm soát thế trận, vì một lượt vào bàn không ghi điểm vẫn có giá trị nếu nó để lại thế khó cho đối phương. Nhưng bình quân có một nhược điểm: nó là chỉ số trung bình, và trung bình che giấu phân bố. Một tay cơ có bình quân 1,3 với các lượt ghi điểm rải đều nguy hiểm hơn một tay cơ có bình quân 1,3 với ba lượt bùng nổ và phần còn lại là số 0.

Tôi đã thử áp cách đọc này vào một vài trận ba băng có tay cơ Việt Nam. Kết quả không bất ngờ. Nhóm tay cơ có bình quân cao thường thắng ở những ván mà cả hai bên đều chơi chặt, còn nhóm có phương sai lớn thắng ở những ván tốc độ cao. Trận đấu ba băng vì thế có hai loại nhịp hoàn toàn khác nhau, và người chơi giỏi là người ép được đối thủ vào loại nhịp mà mình kiểm soát.

Quay lại điểm sụp đổ tôi nhắc ở đầu bài. Nút bàn thứ hai là nơi sai số tích lũy. Sau khi bi cái chạm băng dài lần đầu, sai số về tốc độ đã biến thành sai số về vị trí. Sau băng ngắn, sai số vị trí biến thành sai số góc. Đến băng dài thứ ba, sai số góc biến thành sai số điểm tiếp xúc với bi đích. Mỗi lần chạm băng nhân sai số lên, và hệ thống chỉ tuyến tính trong điều kiện lý tưởng. Trong thực tế, nó phi tuyến ở đúng cái nút mà mắt người khó đọc nhất.

Đó là lý do các tay cơ hàng đầu đi khảo sát bàn trước trận. Họ không kiểm tra băng có tốt hay không. Họ đang hiệu chỉnh hằng số cho riêng mặt bàn ấy, cho riêng ngày hôm ấy, cho riêng độ ẩm của buổi chiều hôm ấy.

Lợi thế của billiards Việt Nam đến từ số giờ, không đến từ hệ thống. Đây là kết luận tôi rút ra sau nhiều năm, và nó không dễ nghe. Phong trào bi-a ở Việt Nam rất dày. Mật độ câu lạc bộ ở các đô thị lớn cao đến mức một tay cơ trẻ có thể chơi tám tiếng mỗi ngày với nhiều đối thủ khác nhau, ăn thua bằng những khoản tiền nhỏ. Cường độ đó tạo ra bản năng, phản xạ, và khả năng chịu áp lực rất tốt. Nhưng nó không tạo ra tri thức hệ thống.

Hệ quả là bi-a Việt Nam sản sinh ra những tay cơ đánh giỏi hơn mức họ giải thích được. Khi được hỏi vì sao chọn điểm chạm đó, phần lớn câu trả lời là "quen tay". Trong môi trường thi đấu ổn định, câu trả lời ấy đủ dùng. Trong môi trường thay đổi, nó là một khoản nợ.

Nhà vô địch không phải người bất bại; họ là người sai ít lần hơn trong cùng một áp lực. Và muốn sai ít hơn một cách có chủ đích, người chơi phải biết mình đã sai ở đâu. Đó là việc mà bản năng không làm được, vì bản năng không có trí nhớ phân tích. Nó chỉ có trí nhớ cảm giác.

Ở Việt Nam hiện tại, gần như không có ai ghi lại bình quân của các tay cơ phong trào theo từng tháng. Không có ai theo dõi tỷ lệ thành công của từng loại ép phê trong điều kiện băng ẩm. Không có ai dựng lại đường đi của bi cái bằng nhiều góc máy để đối chiếu với tính toán lý thuyết. Những việc ấy không cần công nghệ đắt tiền. Chúng cần một người chịu ngồi lại sau trận và ghi chép.

Rủi ro thứ hai khó thấy hơn. Dòng tiền của pool đang lớn hơn dòng tiền của carom. Các giải pool quốc tế trả thưởng cao hơn, được truyền thông nhiều hơn, và có hệ sinh thái nhà tài trợ rõ ràng hơn. Một tay cơ trẻ ở tuổi mười tám đứng trước hai con đường sẽ chọn con đường trả tiền nhanh hơn. Nếu việc đó diễn ra trong mười năm, carom Việt Nam sẽ mất lớp kế cận trước khi kịp nhận ra mình đã mất.

Rủi ro thứ ba là cái nạng. Lợi thế sân nhà ở điều kiện băng ẩm là thật, và nó giúp giành điểm ở các kỳ World Cup tổ chức trong nước. Nhưng nếu cả một thế hệ được rèn trong đúng một điều kiện băng, họ sẽ trở thành chuyên gia của một sân, không phải chuyên gia của một môn.

Điều đáng theo dõi ở kỳ World Cup ba băng tiếp theo tại Thành phố Hồ Chí Minh không phải là ai vô địch. Đó là việc bình quân của nhóm tay cơ chủ nhà có giữ được trên ngưỡng 1,2 khi họ phải thi đấu ở một nhà thi đấu lạ, với mặt băng lạ, và một buổi chiều không ẩm như ở nhà hay không. Nếu giữ được, bi-a Việt Nam đã chuyển từ bản năng sang hệ thống. Nếu không, chúng ta vẫn đang thắng bằng số giờ, và số giờ là thứ ai cũng có thể mua.