Bóng chuyền Việt Nam: khán đài chật kín, cơ sở dữ liệu trống trơn

Bóng chuyền Việt Nam: khán đài chật kín, cơ sở dữ liệu trống trơn

Tháng 4, một buổi tối ở nhà thi đấu, tôi ngồi ở hàng ghế báo chí trong trận bán kết giải bóng chuyền vô địch quốc gia. Đội chủ nhà thắng 3-1. Libero của họ có ít nhất bốn pha cứu bóng khiến khán đài đứng dậy. Tôi mở máy, định ghi lại tỉ lệ chuyền một hoàn hảo của cô trong trận. Bốn mươi phút sau, tôi hiểu mình đang đi tìm một thứ không tồn tại.

Bảng điểm điện tử hiện điểm số. Nó không hiện hiệu suất tấn công, không hiện số lần đỡ bóng thành công, không hiện tỉ lệ chuyền một. Trang thông tin của ban tổ chức đăng kết quả, lịch thi đấu và ảnh. Hết.

Bóng chuyền Việt Nam đang có một trong những tầng khán giả cuồng nhiệt nhất Đông Nam Á, và gần như không có một mét vuông hạ tầng dữ liệu công khai nào.

Đó là câu tôi muốn viết từ lâu. Phải đến khi ngồi đủ lâu ở các nhà thi đấu, đủ nhiều trận, tôi mới dám viết nó thành một nhận định thay vì một lời than.

Mười năm tăng trưởng, không có một cuốn sổ

Trong khoảng mười năm trở lại đây, bóng chuyền Việt Nam đi lên bằng những thứ rất dễ nhìn thấy. Khán đài đầy hơn. Truyền hình trực tiếp nhiều hơn. Nhà tài trợ đến. Các giải như VTV Cup, cúp Hùng Vương và vòng chung kết giải vô địch quốc gia trở thành sự kiện có người xem đông, có vé bán hết, có khán giả chờ ngoài cổng từ sớm.

Đội tuyển nữ là mũi nhọn. Từ chỗ phải vật lộn để giữ vị trí nhì khu vực, đội bước ra đấu trường châu lục với tư cách ứng viên thật. Trần Thị Thanh Thúy, đội trưởng, chủ công, từng sang Nhật Bản và Thái Lan thi đấu. Nguyễn Thị Bích Tuyền trở thành một trong những tay đập ghi điểm nhiều nhất ở sân chơi trong nước. Những cái tên đó bán vé. Họ cũng đặt ra một câu hỏi mà không ai trả lời được bằng dữ liệu: họ giỏi ở mức nào, so với ai, và phần nào trong thành tích của họ thuộc về hệ thống, phần nào thuộc về cá nhân?

Muốn trả lời, cần chỉ số. Ở Nhật Bản, giải V.League công bố chi tiết đến mức bạn tra được hiệu suất tấn công theo từng set của từng phụ công. Ở Ý, Serie A1 có cổng dữ liệu mở. Ở Thái Lan, giải quốc gia có bảng thống kê theo vòng. Còn ở Việt Nam, thứ công khai gần nhất với dữ liệu là bảng điểm sau trận: tên người ghi điểm, và số điểm.

Một tay đập ghi 25 điểm. Không ai nói 25 điểm đó đến từ bao nhiêu lần đánh, bao nhiêu lần bị chắn, bao nhiêu lần đánh ra ngoài. Không có mẫu số, mọi so sánh đều là cảm giác.

Ở bóng chuyền nam, tình hình còn mỏng hơn. Các giải nam ít được truyền hình hơn, ít bài hơn, và gần như không có bất kỳ chỉ số nào được lưu lại. Một tuyển thủ nam chơi tốt ở một giải khu vực có thể không để lại dấu vết số nào cho người phân tích hai năm sau.

Thiếu dữ liệu, hay thiếu mẫu số?

Tôi từng thử dựng lại một trận bằng video. Bấm giờ từng pha, ghi lại từng đường chuyền một. Một set 25 điểm mất của tôi khoảng bốn mươi phút. Một trận mất gần ba tiếng. Với một người làm nghề như tôi, đó là mức chấp nhận được cho một bài điều tra. Với một huấn luyện viên phải chuẩn bị cho mười bốn trận một mùa, đó là bất khả thi nếu không có ai làm cùng.

Vấn đề ở đây không nằm ở việc thiếu thứ để khoe. Vấn đề là thiếu mẫu số để ra quyết định.

Lấy một ví dụ cụ thể. Một đội thua 1-3. Trong hội ý, ban huấn luyện nói đội đỡ bóng kém. Đúng. Nhưng kém ở đâu? Nếu sáu mươi phần trăm đường chuyền một của đội rơi vào khoảng giữa sân, setter không thể chạy bài giữa và buộc phải đẩy bóng ra biên cho chủ công đánh trước hàng chắn hai người, thì vấn đề không nằm ở tinh thần đỡ bóng. Vấn đề nằm ở hệ thống nhận bóng. Không có dữ liệu chuyền một, cả hai chẩn đoán nghe đều hợp lý. Một cái sửa được. Một cái thì không.

Đó là toàn bộ câu chuyện. Không có perfect-pass rate, mọi cuộc tranh luận chiến thuật ở Việt Nam đều kết thúc bằng bốn chữ “theo tôi thấy”. Và khi mọi tranh luận kết thúc bằng bốn chữ đó, người thắng là người nói to nhất, hoặc người có chức cao nhất.

Chín chiều phân tích, chín lần trả về khoảng trống

Khi tôi thử đánh giá bóng chuyền Việt Nam bằng một khung phân tích tử tế — chiến thuật, dữ liệu, hệ thống giải, cảnh quan đội, luật và quản trị, xây dựng đội hình, rủi ro, truyền thông, và chuỗi công nghiệp — mỗi chiều đều mở ra, rồi đóng lại ở cùng một chỗ.

Chiều chiến thuật. Muốn biết một đội chơi nhanh hay chậm, cần tỉ lệ pha đánh bóng ở vị trí số 3 trên tổng số pha. Muốn biết một đội phòng ngự bóng bổng tốt đến đâu, cần tỉ lệ đỡ bóng thành công chia theo vùng. Cả hai đều không có.

Chiều dữ liệu. Các chỉ số nền của môn này — hiệu suất tấn công, số lần chắn thành công mỗi set, tỉ lệ giao bóng ăn điểm trên lỗi giao bóng, tỉ lệ chuyền một hoàn hảo, tỉ lệ đỡ bóng — không được công bố ở bất kỳ đâu. Thứ này không khó tìm. Nó không tồn tại.

Chiều hệ thống giải. Lịch quốc gia chồng lên lịch đội tuyển, chồng lên các giải khu vực. Một tuyển thủ có thể chơi hơn bốn mươi trận một năm. Không có tài liệu công khai nào cho phép đo tác động của mật độ đó lên hiệu suất, nên mọi lo ngại về quá tải đều dừng ở mức lo ngại.

Chiều cảnh quan đội. Ai đang ở nhóm dẫn đầu, ai đang tụt lại, khoảng cách là bao nhiêu. Ở các nền bóng chuyền khác, câu này được trả lời bằng bảng xếp hạng và chỉ số đối đầu. Ở Việt Nam, câu trả lời là cảm nhận của người xem.

Chiều luật và quản trị. Chuyển nhượng nội bộ, thời hạn hợp đồng, điều kiện thi đấu của tuyển thủ — phần lớn nằm trong văn bản nội bộ. Không có cơ chế công khai để đối chiếu.

Chiều xây dựng đội hình. Cơ cấu tuổi của các đội mạnh, tốc độ chuyển giao thế hệ, độ sâu của ghế dự bị. Không có dữ liệu, mọi dự báo về thế hệ kế tiếp đều là niềm tin.

Chiều rủi ro. Chấn thương. Một tuyển thủ đau vai, đau gối, và không ai bên ngoài đội biết mức độ. Chấn thương trở thành tin đồn thay vì thông tin.

Chiều truyền thông. Kỳ vọng của khán giả được xây bằng cảm xúc, không được neo vào một mức sàn hiệu suất nào. Kết quả là mỗi thất bại đều gây sốc, kể cả những thất bại có thể đã được dự báo từ trước.

Chiều công nghiệp. Bản quyền, tài trợ, hàng hóa. Những thứ này vẫn chạy được mà không cần dữ liệu. Nhưng chúng chỉ chạy được đến một mức.

Vì sao khoảng trống này không tự lấp

Có một cách giải thích dễ chịu: chúng ta đang ở giai đoạn tăng trưởng, dữ liệu sẽ đến sau. Tôi không tin lắm.

Dữ liệu không đến tự nhiên. Nó đến khi có người trả tiền để thu thập, có người chịu trách nhiệm công bố, và có người đủ năng lực để đọc. Bóng chuyền Việt Nam hiện thiếu cả ba. Các đội có người quay video để xem lại, nhưng phần lớn là quay để dựng clip nội bộ, chứ chưa ai mã hóa chúng thành số. Ban tổ chức giải có người ghi điểm, nhưng quy trình ghi điểm được thiết kế để xác nhận kết quả, không phải để sinh dữ liệu. Và phần đông khán giả trong nước, nói thẳng, chưa quen đọc chỉ số.

Nhưng đây mới là phần khó. Dữ liệu vắng mặt không hẳn vì thiếu người làm. Nó vắng mặt vì chưa có ai thực sự cần nó.

Ở một nền bóng chuyền nơi suất đá chính được quyết bằng quan hệ, bằng tuổi, bằng việc ai thuộc biên chế nào, một bộ chỉ số công khai trở thành mối đe dọa nhiều hơn là công cụ. Nó biến câu “cậu ấy đá tốt” thành câu “cậu ấy có hiệu suất tấn công 38 phần trăm trên 214 lần đánh, xếp thứ chín trong giải”. Câu thứ hai khó tranh cãi hơn nhiều. Và một số người không muốn điều đó.

Tôi từng hỏi vài người làm chuyên môn rằng họ lưu lại gì sau mỗi trận. Câu trả lời phổ biến nhất là: video, và trí nhớ. Cả hai đều là dữ liệu. Cả hai đều không đếm được.

Dựa trên kinh nghiệm theo dõi các trận đấu của tôi ở các nhà thi đấu trong nước suốt nhiều mùa giải, tôi biết mình đang chạm vào thứ nhạy cảm. Nhưng nếu không nói ra, chúng ta sẽ tiếp tục gọi đó là văn hóa.

Góc ngược: dữ liệu sẽ không cứu được ai

Đây là chỗ tôi có thể sai, và tôi muốn nói rõ trước khi bị bắt lỗi.

Giả sử ngày mai Liên đoàn bóng chuyền Việt Nam công bố một cổng dữ liệu đầy đủ cho giải vô địch quốc gia: tỉ lệ chuyền một hoàn hảo, hiệu suất tấn công theo vị trí, chắn bóng mỗi set, tỉ lệ giao bóng ăn điểm. Giả sử dữ liệu đó chính xác và cập nhật theo vòng. Chất lượng bóng chuyền Việt Nam sẽ tăng lên bao nhiêu?

Theo tôi: gần như không tăng.

Dữ liệu chỉ tạo ra lợi thế khi có người biết biến nó thành bài tập. Một huấn luyện viên nhận được báo cáo nói rằng đối thủ đỡ chuyền một kém ở vùng số 1 và số 2 có thể làm gì với thông tin đó? Nếu trong giáo án của anh ta không có bài giao bóng nhắm vào vùng đó, báo cáo chỉ là một tờ giấy đẹp. Ở Nhật Bản, cầu thủ được dạy đọc chỉ số từ cấp trung học. Ở Việt Nam, phần lớn huấn luyện viên trưởng thành từ con đường cầu thủ, không đi qua trường phân tích. Đó mới là nút thắt.

Nên giả thuyết ngược của tôi là thế này: dữ liệu vắng mặt chỉ là triệu chứng. Gốc rễ nằm ở năng lực phân tích được dạy và được trả tiền. Nếu điều đó đúng, thì mở một cổng dữ liệu là việc dễ nhất trong chuỗi việc khó, và chúng ta có thể mở nó rồi ngồi nhìn nó không thay đổi được gì.

Tôi có thể sai. Có thể chỉ cần dữ liệu xuất hiện, một thế hệ huấn luyện viên trẻ sẽ tự học, tự hỏi, tự đòi. Điều đó đã xảy ra với bóng rổ và với phân tích dữ liệu bóng đá ở nhiều nơi. Nhưng cả hai môn đó đều có một thứ mà bóng chuyền Việt Nam chưa có: một tầng lớp chuyên gia phân tích sống được bằng nghề phân tích.

Ba thứ tôi theo dõi trong mười hai tháng tới

Tôi viết bài này để đặt một viên gạch nghi ngờ vào bức tường chắc chắn của bạn.

Điều tôi để mắt tới trước tiên là việc công bố. Trong vòng mười hai tháng, liệu có đơn vị nào — ban tổ chức giải, một nhà tài trợ, hoặc một đài truyền hình — tung ra tối thiểu bốn chỉ số nền cho mỗi trận ở giải vô địch quốc gia hay không. Nếu có, tôi sẽ viết lại bài này.

Song song, tôi sẽ xem liệu số lượt xem trực tuyến và số thảo luận xoay quanh chỉ số có tăng trong hai vòng đấu kế tiếp hay không. Dự đoán của tôi: tăng nhẹ, rồi phẳng. Người hâm mộ tin trái tim. Tôi tin dữ liệu biết nói dối có hệ thống — nhưng dữ liệu cũng cần người nghe.

Nhưng thứ tôi quan tâm nhất nằm ở phía nhân lực. Số huấn luyện viên trẻ trong nước được cử đi học phân tích, hoặc được các đội thuê riêng cho vai trò phân tích, có tăng hay không. Nếu nó không tăng, mọi cổng dữ liệu mở ra trong hai năm tới cũng chỉ là một thư viện không người đọc.

Tôi đến sân không phải để xem ai thắng. Tôi đến để xem ai sẽ sai. Nhưng lần này, tôi muốn có một tờ giấy để kiểm tra lại xem mình đã sai ở đâu.