Busenaz Sürmeneli, chiếc huy chương vàng và cuộc gọi đi vòng qua một vị thứ trưởng

Sofia, Bulgaria. Đêm chung kết giải quyền Anh vô địch châu Âu. Trên võ đài, Busenaz Sürmeneli — hạng bán trung nữ — vừa khép lại trận đấu cuối cùng. Chiếc huy chương vàng được trao. Khán đài vỡ thành tiếng hét. Rồi điện thoại reo.

Đầu dây bên kia là Tổng thống Thổ Nhĩ Kỳ Recep Tayyip Erdoğan. Nhưng cuộc gọi ấy không đi thẳng từ Ankara tới tai vận động viên. Nó đi vòng qua một người: Thứ trưởng Bộ Thanh niên và Thể thao Hamza Yerlikaya, người có mặt tại nhà thi đấu, người đã ngồi xem trận chung kết từ đầu tới cuối. Ông Yerlikaya đưa máy cho Sürmeneli. Lời chúc mừng được chuyển tới. Và đằng sau lời chúc mừng là một câu hướng về phía trước: “Tôi hy vọng em cũng thành công ở Olympic.”

Đó gần như là toàn bộ những gì bản tin để lại. Không tên huấn luyện viên. Không điểm số từng hiệp. Không tên đối thủ. Không ngày tháng. Chỉ có một nắm đấm vừa giành ngôi vô địch châu Âu, và một nhà nước đang gọi tên nó.

Tôi đọc bản tin ấy ba lần. Lần thứ nhất vì tò mò. Lần thứ hai vì thói quen nghề nghiệp — tôi luôn đọc lại để tìm xem điều gì không được viết ra. Lần thứ ba, tôi dừng ở chỗ trống nhất: khoảng lặng giữa dòng chúc mừng và dòng hy vọng Olympic. Ở đó có một vận động viên vừa làm xong việc khó nhất đời mình, và ngay lập tức được giao thêm một việc khó hơn.

Câu chuyện này không thuộc về bóng đá. Nhưng tôi vẫn viết, vì lý do đáng để nói ra.

Ở Thổ Nhĩ Kỳ, thể thao đỉnh cao không chuyên nghiệp — trong đó có quyền Anh — nằm dưới một hệ thống quản trị khác hẳn bóng đá. Bóng đá chuyên nghiệp vận hành qua liên đoàn bóng đá quốc gia, các câu lạc bộ, hợp đồng, bản quyền truyền hình, tiền chuyển nhượng. Quyền Anh Olympic vận hành qua Bộ Thanh niên và Thể thao, qua liên đoàn bộ môn, qua Ủy ban Olympic quốc gia. Hai đường ray. Hai cách đếm tiền. Hai cách đếm vinh quang.

Hiểu được điều đó thì mới hiểu được vì sao sự xuất hiện của một thứ trưởng ở khán đài lại đáng để ý. Ông ấy không đến với tư cách người hâm mộ. Ông ấy đến với tư cách một mắt xích trong guồng máy nhà nước, người đứng đúng chỗ để có thể chuyển một cuộc gọi, và cũng để được nhìn thấy đang đứng ở đó. Với các môn thể thao cá nhân — nơi ngân sách nhà nước, chế độ đãi ngộ, suất tập huấn và cả cơ hội thương mại đều phụ thuộc vào sự chú ý của nhà nước — thì việc được nhìn thấy là một phần của thành tích.

Tôi từng học điều này ở Nhật Bản, nơi tôi lớn lên về mặt nghề nghiệp. Những vận động viên không có máy quay chĩa vào vẫn đến sân tập mỗi sáng. Những người thầy của họ vẫn đứng bên võ đài, bên đường chạy, bên mép sàn đấu, mỗi ngày, khi không ai đến xem. Nagoya dạy tôi rằng, mọi tiếng nói đều khát khao một khán đài. Và khi khán đài im vắng, điều duy nhất giữ cho một sự nghiệp đứng vững là việc có ai đó ở trên cao nhớ tới mình.

Busenaz Sürmeneli đang ở thế ngược lại. Cô không phải người cần được nhớ tới. Cô là người vừa đấm xong trận chung kết và bước ra với chiếc huy chương vàng châu Âu. Điều cô cần lúc này không còn là sự chú ý, mà là một vị trí ổn định trong chu kỳ Olympic đang tới. Đó là lúc nhà nước phải nói rằng nó đã ghi tên cô vào kế hoạch. Và nó đã nói. Nhưng nó nói theo cách của nó.

Một cuộc điện thoại không trả tiền thuê phòng tập. Một lời chúc mừng không mua được suất tập huấn ở nước ngoài. Nhưng trong thể thao được nhà nước nuôi, sự chú ý là đơn vị tiền tệ đi trước đồng tiền — và một cuộc gọi từ nguyên thủ quốc gia là tờ tiền mệnh giá lớn nhất trong hệ thống đó. Nó không giải quyết vấn đề nào cả. Nó chỉ báo hiệu rằng vấn đề đã có người nhớ mặt.

Điều đáng chú ý không nằm ở nội dung lời chúc, mà ở con đường nó đi. Việc chuyển máy qua thứ trưởng biến một cử chỉ cá nhân thành một nghi thức có tổ chức. Cả hai phía đều có lợi: nhà nước cho thấy nó quan tâm tới thể thao Olympic, còn vận động viên nhận được sự công nhận ở cấp cao nhất có thể. Nhưng ẩn trong đó là một quan hệ bảo trợ quen thuộc — người có quyền trao vinh dự, và người nhận vinh dự. Ở nhiều quốc gia, mô hình này là chuẩn mực, không phải ngoại lệ.

Ở bóng đá, áp lực chạy từ dưới lên. Khán đài huýt sáo, truyền thông mổ xẻ, huấn luyện viên bị sa thải, chủ tịch câu lạc bộ phải lên truyền hình xin lỗi. Ở thể thao Olympic, áp lực chạy từ trên xuống. Nhà nước đặt mục tiêu, liên đoàn phân bổ chỉ tiêu, vận động viên gánh kỳ vọng. Hai chiều áp lực, hai kiểu cô đơn khác nhau. Người cầu thủ cô đơn giữa bốn mươi nghìn người đang la ó. Người võ sĩ cô đơn giữa một căn phòng yên tĩnh, nơi ai đó vừa giao cho cô một tấm huy chương chưa giành được.

Tôi từng đứng trong hành lang một sân vận động ở Nga, đêm Nhật Bản thua Bỉ, và thấy hàng trăm cổ động viên ở lại nhặt rác trong khi vẫn còn khóc. Đêm ấy tôi khóc vì trái bóng, nhưng học được cách lắng nghe từ người lạ. Một cụ già đặt tay lên vai tôi và nói rằng cụ không buồn vì thua, cụ buồn vì giấc mơ của cả một thế hệ vừa khép lại. Suốt nhiều năm sau, tôi vẫn giữ thói quen đứng lại sau khi tiếng còi vang lên, để nghe thứ âm thanh không thuộc về chiến thắng.

Bản tin về Sofia không có một âm thanh nào như thế. Nó được viết bằng giọng của một thông cáo. Và chính vì vậy, chỗ trống trong đó mới lớn đến khó chịu.

Cái tên Hamza Yerlikaya là một chi tiết đáng dừng lại, dù nằm ngoài phần văn bản gốc. Ông từng là một võ sĩ đấu vật giành huy chương vàng Olympic cho Thổ Nhĩ Kỳ trước khi bước vào chính trường. Nếu đúng như vậy, thì việc ông có mặt ở Sofia không chỉ là công việc hành chính. Nó là một người từng đứng trên bục cao nhất đọc lại nghi thức ấy cho một người trẻ hơn. Những hệ thống thể thao bền vững thường được truyền qua chính kiểu người như thế: người đã đi qua con đường, và giờ đứng ở cửa vào để mở cửa cho người khác.

Nhưng đây cũng là chỗ tôi phải tự nghi ngờ điều mình vừa viết. Tôi không có nguồn nào xác nhận mối liên hệ ấy trong bản tin gốc, và tôi đang nối những dấu chấm bằng trí nhớ chứ không bằng tài liệu. Một người làm nghề kể chuyện phải học cách nói ra điều đó, thay vì để nó nằm im và tỏ ra chắc chắn.

Có một điểm phản trực giác ở đây, và nó đáng để nói thẳng. Lời hy vọng Olympic nghe như một món quà. Nhưng nó cũng là một bản hợp đồng không có chữ ký. Khi một nguyên thủ quốc gia công khai đặt kỳ vọng vào một kết quả cụ thể, kỳ vọng ấy biến thành một khoản nợ mà chỉ vận động viên mới phải trả. Nếu chiếc huy chương Olympic đến, người trao lời chúc sẽ được ghi công. Nếu nó không đến, người lĩnh trách nhiệm sẽ là người đã bước lên võ đài. Đây là cơ chế quen thuộc trong mọi nền thể thao được nhà nước tài trợ, và nó hiếm khi được nói ra ở thời điểm kỳ vọng vừa được thốt lên.

Điều thứ hai đáng nói là cách câu chuyện này được xếp chỗ. Với tư cách người đưa tin về bóng đá, tôi thấy rõ một thói quen nghề nghiệp: chúng tôi coi thế giới thể thao như thể nó xoay quanh một quả bóng. Một huy chương vàng châu Âu của một nữ võ sĩ được đối xử như tin phụ, trong khi một buổi tập của một câu lạc bộ hạng trung được đưa lên trang nhất. Sự lệch pha ấy không phải lỗi của khán giả. Nó là lỗi của những người cầm bút, chúng tôi chọn trước cái gì đáng được nhớ.

Điều thứ ba là chuyện nguồn. Trong toàn bộ bản tin, lời duy nhất được trích dẫn trực tiếp là lời của tổng thống. Mọi chi tiết còn lại — chiếc huy chương vàng, chức vô địch châu Âu, sự có mặt của thứ trưởng tại nhà thi đấu — đều được kể bằng giọng vô danh của người thuật lại. Với một thành tích thể thao, việc thiếu nguồn kiểm chứng độc lập là một lỗ hổng. Không ai nói sai điều gì ở đây. Chỉ là không có ai khác lên tiếng.

Và tôi tự hỏi: nếu Sürmeneli không phải một cô gái trẻ vừa được gọi điện, mà là một vận động viên đã bị loại từ vòng ngoài, thì còn ai nhấc máy?

Những khoảnh khắc thể thao không chết. Chúng chỉ lìa xa đồng hồ. Nhưng có những khoảnh khắc chưa kịp thành một khoảnh khắc thể thao — chúng bị nuốt vào trong một thông cáo, nơi chiến thắng của một con người bị đọc thành một chiến thắng của một bộ máy.

Đoạn tôi không viết ra là đoạn khó nhất: đoạn về Sürmeneli đứng một mình trong phòng thay đồ sau trận chung kết, tháo găng, và nghĩ gì. Bản tin không kể cho tôi điều đó. Có lẽ cô đã cười. Có lẽ cô đã khóc. Có lẽ cô đứng im, vì đây là đêm của mình và không cần chứng minh với ai. Tôi không biết. Nhưng tôi tin rằng khoảnh khắc ấy tồn tại, và nó xứng đáng được nhớ tới ít nhất bằng một cuộc điện thoại.